Өнөөдөр: 2014 оны 10-р сарын 26 Ням гараг

Хүнс хөдөө аж ахуй

                           ХҮНС ХӨДӨӨ АЖ АХУЙН 2014 ОНЫ АЖЛЫН ТАЙЛАН МЭДЭЭ

Аймгийн Засаг даргын 2012-2016 оны үйл ажиллагааны хөтөлбөр, аймгийн эдийн засаг нийгмийг хөгжүүлэх 2014 оны үндсэн чиглэл, Салбарын сайдтай, аймгийн Засаг дарга, аймгийн Засаг даргаас сумын Засаг дарга нартай, ҮХААГ-ын даргатай МЭҮТ-ын дарга нар болон МЭҮҮН-үүдийн захирал нарын ажил үйлчилгээ бүтээгдэхүүн нийлүүлэхээр хийсэн гэрээнд аймгийн үйлдвэр хөдөө аж ахуйн салбарт хийж хэрэгжүүлэх ажлыг тусгасан. Үүний хэрэгжилтийг хангах ажлыг зохион байгуулж байгаа бөгөөд байгууллагын болон хэлтэсийн жилийн ажлын төлөвлөгөө, мэргэжилтнүүдийн ажлын байрны тодорхойлолт, ажил үүргийн хуваарийг шинэчлэн боловсруулж ажиллаж байна.

 

Аймгийн мал аж ахуйн мэргэжилтний зөвлөгөөнийг 2014 оны 03-р сард, Газар тариалан эрхлэгчдийн зөвлөгөөнийг 4 сард тус тус зохион байгуулж мал аж ахуй, газар тариалангийн салбарын өнөөгийн байдал тулгамдаж буй асуудал, цаашид анхаарах асуудлаар хэлэлцсэний дагуу төлөвлөгөө гарган ажиллаж байна.

   

НҮБ-ын хөдөө аж ахуй төслөөс 5 аймгийн /Хөвсгөл, Архангай, Баянхонгор, Говь-Алтай, Завхан/ 15 суманд мал үржлийн ажлыг дэмжих чиглэлээр төсөл хэрэгжүүлэхээр болсон бөгөөд манай аймгийн сонгосон 3 сумдад судалгаа явуулж байна.                                                                                                    

     Аймгийн ЖДҮ-ийг хөгжүүлэх сангийн зээлд малчдын 3-5 хоршоо хамрагдан 80.0 гаруй сая төгрөгийн дэмжлэг авахаар болсон.                                                                                                           

    Газар тариалангийн чиглэлээр: Үр тариа 1598 га-д, малын тэжээл 733.5 га-д, рапс 100 га-д, төмс 248.3 га-д, хүнсний ногоо 142.3 га-д тариалж, тариалалт 94.7 хувьтай хийгдсэн. Аймгийн хэмжээнд 47 аж ахуй нэгж хүнсний үйлдвэрлэл,  7 аж ахуй нэгж барилгын материалын үйлдвэрлэл, 55 аж ахуй нэгж  бусад үйлдвэрлэл эрхэлж  үйл ажиллагаа явуулж байна.

Аймгийн эдийн засаг, нийгмийг хөгжүүлэх 2014 оны үндсэн чиглэлд газар тариалангийн үйлдвэрлэлийг эрчимжүүлэх,  “Улаан хальст сармис”-ны тариалалтыг нэмэгдүүлэх, үрийн хангамжыг сайжруулах зорилгоор 5-р сард сармис тариалж буй иргэдэд Дэлхийн зөн ОУБ-тай хамтран сургалт зохион байгуулан зөвөлгөө өгсөн. 

   

            /Сармис тарих сургалт /

 

 Мөн Улиастай суманд техник дундын төв байгуулах ажлын хүрээнд 50-70 морины хүчин чадалтай 2 ширхэг дунд оврын трактор авахаар техникийн үзүүлэлтийг гаргаж аймгийн Худалдан авах ажиллагааны албанд хүргүүлж тендер зарлуулан гүйцэтгэгчийг шалгаруулсан. Дэлхийн зөн ОУБ-ын Завхан, Завханхангай ОНХХөтөлбөрийн газраас төмс хураагч 2, төмс үрлэгч 2, сийрүүлэгч 2, анжис 2 ширхэгийг теник дундын үйлчилгээний төвд нийлүүлсэнийг хүлээн аваад байна.

Мал эмнэлэг, үржлийн ажил үйлчилгээний талаар: Аймгийн хэмжээгээр  2013-2014 оны өвөл, хаврын улиралд 24 сумын 114 багийн 7.5 мянга орчим  малчин өрхөд  2.3 сая мал өвөлжиж хаваржсан.                                                                                                                                                             Их-Уул, Отгон, Тосонцэнгэл, Шилүүстэй сумын хувьд  Хөвсгөл, Архангай, Баянхонгор аймгийн нутагт малаа отроор өвөлжүүлээд нутагтаа ирж малаа төллүүлсэн.                                                               Бага хайрханы аймаг дундын отрын бүс нутагт   2013-2014 оны өвөл хаврын улиралд  8 сумын 126 өрхийн 63.9 мянган мал отроор орж өвөлжиж, хаваржсан. Энэ отрын бүс нутагт өвөлжсөн мал сүргийн онд оролт 99.8 хувьтай байсан.                                                                                                           Сумдын мал сүргийг индексжүүлсэн даатгалд хамруулах сургалт, семинарийг зохион байгуулан ажиллаж байгаа бөгөөд  одоогийн байдлаар 8 сумын  98 малчин өрх айлаас индексжүүлсэн даатгалын санд 7.4 сая төгрөг төвлөрүүлээд байна.                                                                                                                      2014 оны эхний хагас жилийн мал тооллогын дүнгээр 967.9 мянган төл бойжуулж одоогоор 3461.2 мянган толгой мал зусаж байна.                                                                                                                       Мал төллөлт 93.2 хувь, төл бойжилт 98.0 хувьтай байна. Одоогийн байдлаар аймгийн хэмжээгээр 22.7 мянган толгой мал хорогдсон байна.                                                                                     Засаг даргын А/211 тоот захирамжаар мал сүрэгт үзлэг ангилалт явуулах, цөм сүрэг бүрдүүлэх зэрэг үржлийн ажил үйлчилгээг орон нутагт мэргэжлийн үйлчилгээний нэгжүүдээр гүйцэтгүүлэхээр үүлдэр омгийн малын автор, шинжээч мал зүйч нарыг оролцуулсан ажлын хэсгийг томилон ажиллуулж байна.                                                                                                                                                                         Аймгийн эдийн засаг нийгмийг 2014 онд хөгжүүлэх үндсэн чиглэлд заасан Завхан Буурал омгийн ямаанд үүлдэр болгох судалгаа шинжилгээний ажлыг ЦСҮАА, 21 сумын мал сүрэгт үзлэг ангилалт хийх, богийн хээлтүүлэгчийг атестатчлах,  лабораторийн шинжилгээнд хамруулах, цөм сүрэг бүрдүүлэх, хээлтүүлэгч шинээр нөхөн тавиулах ажлыг мал үржлийн алба хариуцан хийж нийтдээ 23.0 мянган ямаанд ангилалт, судалгааны ажлыг хийж, 2.0 мянган тохиромжтой хэвшлийн ямаагаар  цөм сүрэг бүрдүүлээд байна. НҮБ-ын “Мал аж ахуйд суурилсан амьжиргааг дэмжих хөтөлбөр”-ийн дэмжлэгээр ангилалт, судалгаа шинжилгээний ажлыг хийж байна.

            Дээрхи ажлын хүрээнд Алдархаан сумын Аргалант багт 320 ямаа,  Завханмандал сумын Мандал багт 300 ямаа, Ургамал сумын Баян-Улаан багт 393 ямаа, нийт 1013 ямааг цөм сүрэгт тэнцүүлж баталгаажуулсан байна.  МААЭШХ болон  МЭҮГ-ын мэргэжилтэнүүд Дөрвөлжин суманд  ажиллаж “Завхан Буурал” омгийн 120 ямаанд хяналтын самналт,  жинлэлт хэмжилтийн судалгаа хийж,  150 ухна ишигийг шилмэл хээлтүүлэгчээр сонгон бойжуулж  байна.

             Мөн МАА хэлтсээс Алдархаан, Дөрвөлжин, Ургамал, Завханмандал, Тэс, Баянтэс, Баянхайрхан, Түдэвтэй, Яруу зэрэг 9-н суманд богийн 40.5 мянган хээлтэгч, 4155 богийн хээлтүүлэгч, үүнээс хуц 2457, ухна 1698-ыг үзлэг атестатчилалд хамруулан ээмэгжүүлж эрүүл мэндийн шинжилгээнд хамрууллаа. Эдгээрээс 3113 буюу 96,5 хувь нь үржлийн стандарт шаардлагад тэнцэж, 3.5 хувь нь буюу 139 богийн хээлтүүлэгчийг заазалсан байна.

Гойд ашиг шимтэй мал шалгаруулах ажлыг баг, сум, аймаг, бүс, улсад гэсэн шатлалаар зохион байгуулж байгаа бөгөөд одоогийн байдлаар 9-н сумын 38 малыг аймгийн гойд ашиг шимтэй малаар шалгаруулаад байна.                                                                                                                                   Малын чанар сайжруулах хөтөлбөрийн хүрээнд 2013-2014 онд бүсийн хэмжээний шилдэг үүлдэр омгийн богийн хээлтүүлэгч 2.3 мянгыг бойжуулан 24 сумын МЭҮТ-ийн хяналтанд МЭҮҮН-ээр дамжуулан малчдад хуваарилан олгох ажлыг ЦСҮАА-тай хамтран зохион бйагуулснаар хээлтэгч хээлтүүлэгчийн тохироо хэвийн болсон.

Оны эхний хагас жилийн байдлаар Сартуул үүлдрийн хонь 11 суманд  452.8 мянга, Буурал омгийн ямаа 11 суманд 465.6 мянга, Тэсийн хурдан омгийн адуу 12 суманд 13.0 мянга нийтдээ 913.9 мянган цэвэр, эрлийз малыг үндсэн сайжруулагчаар ашиглаж байна.                                                             Аймаг хэмжээгээр энэ онд үхэр 67,1 мянга, хонь 206,9 мянга, ямаа 77,5 мянга нийтдээ 351,5 мянган малыг  ээмэгжүүлэхээс эхний хагас жилийн байдлаар 85,4 ìÿíãàí толгой ìàëыг ээмэгжүүлэн бүртгэлжүүлээд  байна.

Төрөөс малчдын талаар баримтлах бодлогын хүрээнд өнгөрсөн онд давхардсан тоогоор 8237 малчин, мал бүхий иргэдийн 1323.2 тн хонь,  тэмээний ноос,  3974 малчин өрхөөс  89552 ширхэг арьс ширийг үндэсний үйлдвэрүүдэд тушаасан байна. Үндэсний үйлдвэрүүдэд  өнгөрсөн жил  хонь, тэмээний ноос  тушаасан   малчин мал бүхий иргэдэд  мөнгөн урамшуулал энэ оны хагас жилийн байдлаар 100 хувь  олгогдож дууссан.                                                                                                                Харин арьс ширэнд 315,9 сая төгрөгийн урамшуулал олгуулахаар мал хамгаалах санд материалыг хүргүүлсэн бөгөөд  өнөөдрийн байдлаар малчдын 80 гаруй хувьд нь олгогдоод байна.     Хөгжлийн бодлогын хэлтэс, ҮХААГ, Арьс шир үйлдвэрлэгчдийн холбоо хамтран 2014 оны 06 сарын 20-нд 24 сумын  БМГТХЖДҮҮ асуудал хариуцсан байцаагч, түүхий эдийн биет төлөөлөгч нарыг оролцуулсан сургалтыг зохион байгуулсан.

 

Мөн 2014 онд УТХөрөнгөөр малчин өрх болон бэлчээрийн усан хангамжийг нэмэгдүүлэх зорилгоор инженерийн хийцтэй 18 худгийн тендерийг зарлан шалгаруулалт хийж гүйцэтгэгч компаний материалыг үйлдвэр хөдөө аж ахуйн яаманд хүргүүлээд байна.

Бэлчээр ашиглалтыг нэмэгдүүлж, цөлжилтөөс хамгаалах ажлын хүрээнд Тэс,  Баянтэс,  Түдэвтэй, Сонгино, Сантмаргац, Цэцэн-Уул, Нөмрөг, Тэлмэн, Отгон,  Шилүүстэй сумдад Үлийн цагаан оготоно устгах ажлыг эхлүүлэн гүйцэтгэлд хяналт нь тавин ажиллаж байна.                                      “Өвөлжилтийн бэлтгэл ажлыг хангуулах тухай” Аймгийн Засаг даргын 2013 оны 05 дугаар албан даалгаварын хүрээнд 2014 оны эхний хагас жилээр тоологдсон нийт малыг хонин толгойд шилжүүлэн түүний 30 хувийг 1 хоног тэжээхэд (1 хонин толгойд өдөрт 1 кг өвсөөр тооцож) шаардагдах өвсийг  бэлтгэх тооцоог хийж байна.                                                                                                                   Мөн аймгийн өвс тэжээлийн аюулгүйн нөөцөд 1.2 мянган тн  (60,0 мян боодол) байгалийн хадлан бэлтгэхээр аймгийн үндсэн чиглэлд 226.0 сая төгрөг тусгасан. Бэлтгэн нийлүүлэгчийг тендер зарлаж шалгаруулахаар техникийн тодорхойлолтыг нь бэлтгэж байна.                                                             2014 онд сумдын Засаг дарга нартай байгуулсан бүтээгдэхүүн нийлүүлэх гэрээнд малчдын хүчээр байгалийн  хадлан 22,6 мянган тонн, гар тэжээл 478 тонн бэлтгэх хувиарлалтыг хийж сумдад хүргүүлээлээд байна.                                                                                                                                

       Малын паразиттах  өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээнд 1.5 сая толгой мал хамрагдахаас  бод малын паразиттах өвчний эсрэг боловсруулалтанд 11.9, туулгалтанд 750,1 мянган мал хамрагдсан байна.  Өссөн дүнгээр нийт 762.0 мянган мал дээрх арга хэмжээнд хамрагдаж 50.8 хувийн биелэлттэй байна.   

               Халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээнд шаардагдах 13 нэр төрлийн 186,7 сая төгрөгийн эм бэлдмэлийг татан авсан байна. Малын халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээнд 1343.0 мянган толгой мал хамрагдаж тарилга хийгдэхээс  1202.1 мянган мал таригдаж 89.5 хувийн гүйцэтгэлтэй байна.

   

 

 

Мал эмнэлэгийн ажлын талаар Аймгийн хэмжээнд халдварт өвчнөөс урьдчилан сэргийлэх арга хэмжээнд 1262,0 сая мал хамрагдахаас 1100,0 мянган мал хамрагдаж 88,3  хувийн биелэлттэй байна. Аймгийн хэмжээнд паразит өвчнөөс эмчлэн сэргийлэх арга хэмжээнд 1 сая мал хамрагдахаас 817.2 мянган мал хамрагдсан байна. Цагаанхайрхан, Цагаанчулуут, Шилүүстэй, Отгон, Их-Уул, Тосонцэнгэл, Тэлмэн, Идэр сумдад бруцеллёз өвчний шинжилгээг 4158 малд хийсэн бол  ям, сүрьеэ өвчний тандалтыг 10-р сард  хийж дуусгахаар ажиллаж байна.

Мал үржлийн ажлын талаар Малын чанар, ашиг шимийг нэмэгдүүлэх ажлыг Цагаанхайрхан, Цагаанчулуут, Отгон, Шилүүстэй, Их уул, Идэр, Тосонцэнгэл, Тэлмэн, Дөрвөлжин, Завханмандал зэрэг 10-н   сумдад  хийсэн. Дээрхи сумдын 16.1 мянган  малын  5.2 мянган хээлтүүлэгчийг үзлэг, ангилалт  атестатчлалд хамруулж,  0.6 мянган хээлтүүлэгчийг шинээр нөхөн тавиулсан байна. Завхан буурал омгийн ямаанд үзлэг ангилалт ашиг шимийн судалгаа явуулах ажлыг  ҮХААЯ, Цөм сүргийн үржлийн аж ахуй, Дөрвөлжин сум хамтран зохион байгуулж  буурал омгийн  23,0   мянган ямаанд ангилалт хийж, 3000 эм ямаагаар цөм сүрэг бүрдүүлж суурь зохион байгуулалтыг хийгээд байна.

УИХ-ын 2011 оны 30 дугаар тогтоол, Засгийн газрын 2011 оны 221 дүгээр тогтоолоор батлагдсан “Хонины ноос, тэмээний ноос бэлтгэн үндэсний үйлдвэрт тушаасан хоршооны гишүүн малчин, мал бүхий этгээдэд мөнгөн урамшуулал олгох” журмын дагуу малчин өрх бүрт Хүний хөгжлийн сангийн данс нээж 2011-2012 онд олгосон ноосны урамшуулалын 3.3 тэрбум төгрөгийг тус дансаар дамжуулан олгож байна. Энэ онд аймгийн хэмжээнд давхардсан тоогоор 8761 малчны 1368.8 мянган тн хонины ноос, 14.2 мянган тн ноос бэлтгэж үндэсний үйлдвэрт тушаан урамшуулалд хамрагдахаар болоод байна.  

Отор нүүдэл  2013-2014 оны өвөл аймгийн отрын бүс нутагт 7 сумын 71.2 мян/тол мал, Архангай, Хөвсгөл, Баянхонгор, Увс зэрэг 4 аймгийн 14 сумын нутагт манай аймгийн 7 сумын 86.4 мян/тол мал тус тус отроор өвөлжих урьдчилсан тооцоог гараад байна. Аймаг дундын Бага хайрхан Отрын бүсэд улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар гаргасан инженерийн хийцтэй 9-н худаг, 198 өвөлжөө бууцыг хамгаалж, эзэмшлийг сайжруулах ажлыг Отрын бүсийн түр зөвлөлөөр дамжуулан хэрэгжүүлж байна.

Худаг уст цэг   2013 онд улсын төсвийн хөрөнгө оруулалтаар  инженерийн хийцтэй 16 худаг гаргасан бөгөөд  аймгийн комисс хүлээж авах шатандаа явж  байна.                                                                            

Бэлчээр хамгаалал Аймгийн хэмжээний нутаг дэвсгэрт Үлийн цагаан оготны тархалтын судалгааг хийж Бэлчээрийг хортон мэрэгчдээс хамгаалах зорилгоор энэ онд Тэлмэн, Тосонцэнгэл, Их-Уул, Нөмрөг, Идэр, Сонгино, Цагаанхайрхан, Цагаанчулуут, Шилүүстэй Түдэвтэй  сумдад 40.0 мянган га бэлчээрт үлийн цагаан оготныг устгах арга хэмжээг зохион байгуулсан бөгөөд 340 гаруй малчин өрх хамрагдаж байгаль орчинд халгүй энгийн механик аргаар устгалыг хийсэн байна.                                                    

   Газар тариалан     Аймгийн хэмжээнд энэ онд төмс 256.6, хүнсний ногоо 145.4, малын тэжээл 581.5,  үр тариа 2300.0 га-д тус тус тариалалт хийж үр тариа 770 тн, малын тэжээл 2301.1 тн, төмс 2738.6 тн, хүнсний ногоо 1584.2 тн-ыг тус тус хураан аваад байна.  Асгат суманд үр тариа тариалах чиглэлээр "Баяндарь" ХХК үйл ажиллагаа явуулж байгаа бөгөөд 250,0 тн улаан буудайн үр, хаврын тариалалт, намрын ургац хураалт, уринш боловсруулалтанд зориулж 18,0 мянган тн дизель түлшийг ургацаасаа эргэн төлөгдөх нөхцөлтэйгээр Тариалан эрхлэлтийг дэмжих сангаас гэрээгээр олгуулсан.

Газар тариалангийн чиглэлээр үйл ажиллагаа явуулж байгаа “Цагаан уулын лүндэн” ХХК-нд Беларус 1221, Беларус МТЗ-82 трактор 2 ширхэгийг, Мөн хадлан, газар тариалангийн зориулалттай бага оврын 20  таркторыг Тэлмэн, Түдэвтэй, Нөмрөг, Тосонцэнгэл, Цэцэн-Уул, Улиастай зэрэг сумдын аж ахуйн нэгж, иргэнд хөнгөлөлттэй үнээр нийлүүлэх арга хэмжээ авлаа.  Мөн бага оврын тракторын дүүжин агрегатыг 20 хувийн урьдчилгаа төлөөд 4 жилийн хугацаатай лизингээр олгох арга хэмжээг зохион байгуулж байна

 Аймгийн хэмжээнд малчдын бэлтгэсэн байгалийн хадлан 15.9 мянган тн өвс, аймгийн аюулгүйн нөөцөд 1026.0 тн байгалийн хадлан, ногоон тэжээл, сумдын аюулгүйн нөөцөд 1020.6 тн байгалийн хадлан бэлтгээд байна. Энэ онд “Чацаргана” хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх ажлын хүрээнд ХХААХҮЯамнаас хавар зарласан “ЧАЦАРГАНЫ СУУЛГАЦ ЗЭЭЛЭЭР ОЛГОХ” төсөл сонгон шалгаруулах төслийн бичиг баримтын дагуу сумдаас жимс, жимсгэнэ тариалах чиглэлээр ирүүлсэн 7 төслийг хүлээн авч “Чацаргана” аймгийн дэд хөтөлбөрийг хэрэгжүүлэх салбар зөвлөлийн хурлаар оруулан шаардлага хангаж байгаа дээрх төслүүдийг ҮХААЯаманд хүргүүлэх арга хэмжээ авлаа.  “Чацарганы суулгац зээлээр олгох” төслийн сонгон шалгаруулалтаар хавар, намрын тендерээр 3 аж ахуйн нэгж, байгууллага, 1 иргэнд 7750 ш  чацарганы суулгацыг Увс аймгийн “Шүрэн улаан чандмань” ХХК-наас хүлээн авч  аж ахуйн нэгж, иргэдэд нийлүүлэх арга хэмжээг зохион байгуулсан.  Мөн Дэлхийн зөн ОУБ-ын Завхан ОНХХөтөлбөрийн газраас Шилүүстэй суманд 2000 ширхэг үхрийн нүд, чацарганы суулгацыг буцалтгүй тусламжаар олгож шинээр 7,2 га-д жимс, жимсгэнэ тариалаад байна.

2013 онд Завхан аймгийн брэнд бүтээгдэхүүн болсон Улаан хальст сармисны тариалалтыг нэмэгдүүлэх, хадгалалтын технологийг сайжруулж орон нутаг төдийгүй  зах зээлд хүрэлцээтэй гаргах зорилгоор “Улаан хальст сармис” аймгийн дэд хөтөлбөрийг боловсруулан батлуулж төлөвлөгөөний дагуу ажиллаж байна.